Dr inż. Mateusz Sowiński z Wydziału Chemicznego Politechniki Wrocławskiej został laureatem prestiżowej norweskiej Nagrody Birkelanda (Yara’s Birkeland Prize), przyznawanej za wybitne rozprawy doktorskie w dziedzinie fizyki lub chemii. Jury doceniło jego badania nad trwałymi rodnikami aminoksylowymi, które mogą znaleźć zastosowanie w badaniu struktury białek wewnątrz żywych komórek. Nagrodę odebrał podczas uroczystości w siedzibie Norweskiej Akademii Nauk i Literatury w Oslo.

Nagroda Birkelanda jest przyznawana od 2009 roku młodym naukowcom za wyróżniające się rozprawy doktorskie obronione na norweskich uczelniach. Co roku wyróżnienie trafia naprzemiennie do badacza lub badaczki z dziedziny chemii albo fizyki. Jej laureat otrzymuje również nagrodę pieniężną w wysokości 100 000 NOK.

Patronem Nagrody Birkelanda jest Kristian Birkeland – norweski fizyk i wynalazca, którego badania nad pozyskiwaniem azotu z powietrza przyczyniły się do rozwoju technologii produkcji nawozów i stały się częścią historii firmy Yara. Zwycięzcę Nagrody Birkelanda wybiera specjalna komisja złożona z pięciu członków reprezentujących Norweskie Towarzystwo Chemiczne (Norsk Kjemisk Selskap), Norweskie Towarzystwo Fizyczne (Norsk Fysisk Selskap) oraz Yarę.

Trwałe rodniki do badania białek

W tegorocznej edycji spośród pięciu nominowanych rozpraw komisja doceniła pracę doktorską dr. inż. Mateusza Sowińskiego, przygotowaną na Uniwersytecie Arktycznym w Norwegii (UiT) pod kierunkiem profesora nadzwyczajnego Mariusa Haugland-Grange'a.

Dr Sowiński opracował nowe, stabilne rodniki aminoksylowe, nazywane też nitroksylowymi, które mogą służyć jako znaczniki w badaniach struktury białek metodą elektronowego rezonansu paramagnetycznego (EPR). Stworzył trzy znaczniki i zastosował je do znakowania białek. Uzyskane wyniki pokazały, że mogą one znaleźć zastosowanie również w pomiarach prowadzonych wewnątrz żywych komórek.

Nagrodę odebrał podczas Dorocznego Wykładu Birkelanda, zorganizowanego wspólnie przez Norweską Akademię Nauk i Literatury, Yarę, Uniwersytet w Oslo oraz Norweskie Centrum Kosmiczne. 

Od doktoratu w Norwegii do badań na PWr

Podczas uroczystości w Oslo dr Sowiński zaprezentował nie tylko wyniki nagrodzonej rozprawy doktorskiej, lecz także badania, które obecnie prowadzi na Politechnice Wrocławskiej. Naukowiec pracuje w Katedrze Chemii Bioorganicznej Politechniki Wrocławskiej, w zespole prof. Łukasza Berlickiego. Jego obecne badania koncentrują się na wykorzystaniu minibiałek – niewielkich białek projektowanych od podstaw – jako katalizatorów w aminokatalizie. Celem jest opracowanie selektywnych wariantów minibiałek, które umożliwią prowadzenie wymagających przemian chemicznych. Podobnie jak w przypadku enzymów, o przebiegu reakcji ma decydować precyzyjnie zaprojektowany kształt białka.

Od listopada dr Sowiński rozpocznie realizację własnego projektu finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki w ramach programu SONATINA. Połączy w nim obie dziedziny, w których się specjalizuje: chemię trwałych rodników aminoksylowych, będących przedmiotem nagrodzonej rozprawy doktorskiej, oraz katalizę z użyciem minibiałek. Wbudowanie stabilnego rodnika w precyzyjnie zaprojektowaną strukturę białkową ma otworzyć drogę do nowych, selektywnych transformacji z wykorzystaniem rodników.